De biologische kant van langdurige stress
Stress is in eerste instantie een gezonde aanpassingsreactie. Bij een uitdaging mobiliseert het lichaam energie, neemt de alertheid toe en veranderen onder andere hartslag, bloeddruk, immuunactiviteit en hormoonhuishouding. Zodra de situatie voorbij is, hoort het systeem weer terug te keren naar herstel.
Het probleem ontstaat wanneer belasting langdurig groter is dan het vermogen om te herstellen. Het lichaam moet zich dan voortdurend aanpassen en herstelprocessen kunnen onder druk komen te staan.
Binnen de orthomoleculaire therapie en klinische Psycho-Neuro-Immunologie (kPNI) kijken we daarom niet alleen naar hoeveel stress iemand ervaart, maar vooral naar wat langdurige stress fysiologisch met het lichaam doet.
Cortisol en de HPA-as
Een belangrijk onderdeel van de stressrespons is de HPA-as: het communicatiesysteem tussen hypothalamus, hypofyse en bijnieren.
Cortisol helpt onder andere om energie beschikbaar te maken en beïnvloedt immuunactiviteit, bloedsuiker, bloeddruk en het slaap-waakritme. Bij langdurige stress kan de regulatie van deze stress-as veranderen.
Dat betekent niet simpelweg dat iemand met een burn-out ‘te veel’ of ‘te weinig’ cortisol heeft. Er kunnen verschillende patronen ontstaan, bijvoorbeeld in de hoogte en timing van cortisol gedurende de dag en in de gevoeligheid van weefsels voor stresshormonen.
Stress, immuunsysteem en laaggradige inflammatie
Stress en immuunsysteem communiceren voortdurend met elkaar. Kortdurende stress kan tijdelijk nuttig zijn, maar langdurige stress kan de regulatie van het immuunsysteem veranderen en bijdragen aan laaggradige inflammatoire activiteit.
Die interactie is interessant omdat inflammatoire signalen op hun beurt invloed kunnen hebben op het brein, energieniveau, motivatie, slaap en stemming.
Langdurige stress is daarmee niet alleen een psychologische ervaring. Het is een toestand waarbij zenuwstelsel, hormonen, immuunsysteem en stofwisseling elkaar wederzijds beïnvloeden.
Energie, mitochondriën en de cell danger response
Ook op cellulair niveau moet het lichaam zich aan belasting aanpassen. Mitochondriën zijn niet alleen betrokken bij energieproductie, maar reageren ook op signalen uit hun omgeving en spelen een rol in stress- en immuunreacties.
Binnen onderzoek naar chronische stress en ziekte wordt onder andere gekeken naar veranderde cellulaire stressresponsen. Het concept cell danger response beschrijft hoe cellen onder bedreigende omstandigheden hun energiegebruik en communicatie kunnen aanpassen om bescherming en herstel prioriteit te geven.
Stress en neurotransmitters
Langdurige stress beïnvloedt ook hersensystemen waarin neurotransmitters zoals dopamine, serotonine, noradrenaline en glutamaat een rol spelen. Deze systemen zijn betrokken bij motivatie, concentratie, stemming, alertheid en slaap.
Daarom kunnen langdurige overbelasting en onvoldoende herstel zich uiteindelijk zowel mentaal als lichamelijk uiten: bijvoorbeeld in vermoeidheid, slaapproblemen, concentratieverlies, prikkelbaarheid, somberheid en een verminderd vermogen om met nieuwe belasting om te gaan.
Orthomoleculaire therapie bij stress en burn-out
Bij langdurige stress kijk ik daarom breder dan alleen naar de stressor zelf. Onder andere slaap, voeding, bloedsuikerregulatie, beweging, herstel, voedingsstoffen, darmgezondheid en het dag-nachtritme kunnen onderdeel zijn van de analyse.
Waar relevant kan aanvullend onderzoek worden ingezet, bijvoorbeeld naar voedingsstoffen of andere fysiologische factoren.
Het doel is niet om burn-out terug te brengen tot één hormoon of één tekort, maar om te onderzoeken welke factoren het herstelvermogen op dat moment beïnvloeden en waar ruimte voor verbetering zit.
Wil je juist werken aan de psychologische kant van burn-out, patronen, grenzen en gedragsverandering? Lees dan verder over coaching bij burn-out.
Over Drs. Evelyn Prinsen
Ik ben drs. Evelyn Prinsen, orthomoleculair therapeut, kPNI-therapeut en coach in Amsterdam. Met bijna 20 jaar ervaring begeleid ik mensen bij stress, burn-out en andere fysieke en mentale klachten. Daarbij combineer ik inzichten uit de klinische Psycho-Neuro-Immunologie met voeding, leefstijl en coaching en kijk ik naar de samenhang tussen stress, brein, immuunsysteem, stofwisseling en herstelvermogen.
Wetenschappelijke bronnen
- McEwen BS. Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine. 1998;338:171–179.
- McEwen BS, Akil H. Revisiting the stress concept: implications for affective disorders. Journal of Neuroscience. 2020;40(1):12–21.
- Slavich GM, Irwin MR. From stress to inflammation and major depressive disorder: a social signal transduction theory of depression. Psychological Bulletin. 2014;140(3):774–815.
- Picard M, McEwen BS. Psychological stress and mitochondria: a systematic review. Psychosomatic Medicine. 2018;80(2):141–153.
- Naviaux RK. Metabolic features of the cell danger response. Mitochondrion. 2014;16:7–17.